در اين مصاحبه با قابليت ها و محتوای نرم افزار درختوار فقه توليد مركز تحقيقات كامپيوتری علوم اسلامی آشنا می شويد.
نويسنده: علی نعيم الدين خانی

درختواره فقه، شيوه‌ای نوين در ارائه متون فقهی
گفت و گو از: علي نعيم الدين خاني

انتشار يافته در: فصلنامه اطلاع رسانی، پژوهشی و مطالعات اسلامی ره آورد نور، شماره 20

اشاره
مركز تحقيقات كامپيوتری علوم اسلامی اين بار نيز برگی ديگر به كارنامه پر افتخار خود افزود و با توليد نرم‌افزار «درختواره فقه»، برنامه ارزشمندي را به فقه‌پژوهان و محققان علوم اسلامی عرضه نمود.
نظر به آن‌كه اين گنجينه عظيم، شامل امكانات عديده و محتوای در خور توجه در زمينه‌های مختلف فقهی می‌باشد، گفتگويی را با متكفل پروژه اين برنامه سودمند، جناب حجت الاسلام و المسلمين ابن ‌الرضا ترتيب داديم تا كاربران و پژوهشگران عزيز نسبت به اين نرم‌افزار مفيد شناخت بيشتری پيدا كنند و از قابليت‌های متنوع و كاربردی آن در راستای تحقيقات فقهي و دينی خود بهره مطلوب‌تری ببرند.

• لطفاً درباره روند تهيه و هدف از توليد نرم‌افزار درختواره فقه توضيح دهيد؟
از شما بسيار سپاسگزارم كه اين فرصت را در اختيار ما قرار داديد تا محققان عزيز را با درختواره فقه كه شيوه‌ای نوين در ارائه مسائل و ابواب يك علم به شمار می‌آيد، بيشتر آشنا كنيم.
نخست بايد عرض كنم كه اين نرم‌افزار نخستين مجموعه نموداری است كه از نسخه‌های معتبر قديمی و اصيل فقهی تهيه گرديده و با امكانات نوين پژوهشی و جديدترين روش‌های جستجو و تركيب، به پژوهندگان علم و فقاهت ارائه شده است.
در مرحله اوّل، نسخه آزمايشي برنامه آماده شد كه اشكالاتي داشت و بحمدالله با حمايت‌هايي كه مدير عامل محترم مركز، جناب آقاي دكتر شهرياري از اين پروژه داشتند، اشكالات كار برطرف شد و نسخه حاضر برنامه تهيه گرديد. كارهاي تحقيقاتي درختواره از سال حدود 1380ش شروع شد و نزديك به دو سال و نيم هم امور فني آن طول كشيد و در مجموع، روند تهيه و توليد برنامه، زماني قريب به شش سال را به خود اختصاص داد.
هدف ما از ارائه اين برنامه و ابداع درختواره، آن بوده كه راه كاربران عزيز را برای دستيابی به امر تحقيق و پژوهش در حوزه فقه آسان نماييم. همواره پژوهشگران علوم اسلامی جهت سامان‌دهی امر تحقيق و دستيابی به مطالب مورد نظر خود ناگريز از پژوهش و دقت نظر در كتب و متون گرانقدر گذشتگان می‌باشند و اين امر به جهت وسعت و انبوهی حجم منابع اصيل و قديمی، كار محقق را مشكل می‌سازد. از اين رو، با عرضه اطلاعات در دسته‌های منظم به صورت نمودار درختی، راه را برای تحقيق آسان هموار كرده‌ايم تا در نهايت، شاهد ارتقاي كمی و كيفی پژوهش در عرصه علوم اسلامی باشيم.

• قبل از هر سؤالی بهتر است برای خوانندگان و پژوهشگران عزيز تعريفی از درختواره داشته باشيد تا بيشتر با ابعاد مختلف اين شيوه پژوهشی آشنا شوند.
درختواره، يعنی نمايی از عناوين كلی و جزئی يك علم كه به صورت طبقه‌بندی شده در شاخه‌های منظم و منطقی مانند: ريشه، شاخه، برگ و مكمل عرضه می‌گردد. بديهی است كه اين عناوين در هر علمی متفاوت خواهد بود؛ چنان كه در علم فقه نيز با عناوين مرتبط با فقه رو‌به‌رو هستيم.

• درختواره فقه ازچه كتبی استخراج گرديده و دليل اين انتخاب چه بوده است؟
در اين نسخه، بازيابی درختی اطلاعات از اوّلين كتب فقهی موجود از فقهاي بزرگ شيعه استخراج گرديده است كه عبارت‌اند: فقه الرضا منسوب به امام رضا(ع)، المقنع و الهدايه بالخير تأليف شيخ صدوق(ره)، الاشراف و المقنعه اثر شيخ مفيد(ره)، الكافي ابن صلاح حلبي(ره)، الانتصار، الناصريات و جمل العلم و العمل تأليف سيد مرتضی(ره).
اما دليل اين انتخاب آن است كه فقه اسلامي هر چقدر به عصر ائمه اطهار(ع) نزديك‌تر باشد، متونش بيشتر كاشف از مراد معصومين(ع) است و در واقع، بهتر مي‌تواند ديدگاه معصومين(ع) را بيان كند. ضمن اين‌كه براي فقهاي ما نيز اين امر مهم است كه قدما در مورد يك مسأله خاص نظرشان چه بوده است و عملكرد قدما همواره برايشان اهميت داشته و دارد؛ چون در بعضي موارد هست كه مجتهد به مستند روايي يك مسأله دست نمي‌يابد و به كلام قدما استناد مي‌نمايد و استنباط خودش را بر نظر متقدمين استوار مي‌سازد. ضمن اين‌كه بسياري از كتب قدما اين ويژگي را دارند كه فروعات فقهي خود را با متن حديث بيان نموده‌اند و فتاواي آنان متن روايات اهل بيت(ع) است. به همين جهت، اگر چه كتاب‌هاي فقهي متأخرين نسبت به كتب فقهي قدما فروعات بيشتري را ارائه كرده است، اما كتب متقدمين از آن جهت كه به عصر ائمه اطهار(ع) نزديك‌تر است، از ويژگي و اهميت خاصي برخوردار است.

• شاكله اصلی درختواره فقه از كجا نشأت گرفته است؟
با توجه به عنايات فقهاي عظام به كتاب شرائع الاسلام و نوع دسته‌بندی بديع همراه با تبيين فروع فقهی آن، ما نيز بر آن شديم تا دسته‌بندی و شاكله درختواره فقه را از اين كتاب ارزشمند اتخاذ نماييم. بر همين اساس، شرائع محقق(ره) مبنا و محور تحقيق نموداری اين برنامه رايانه‌ای قرار گرفته است.

• آيا طرح نظام درختواره با اصطلاحاتي چون شاخه و برگ، ذوقي است؟ يا اين‌كه بر اساس اصول و ضوابط علمي و منطقي تنظيم و ارائه شده است؟
علوم و واقعيت‌هاي آن، در واقع، به نوعي از عالم خارج اتخاذ شده است و علم فقه هم از اين موضوع مستثنا نيست. علم فقه، بسان درخت تنومندي است كه داراي ريشه، تنه، شاخه و برگ است. ريشه، خود آن علم است و تنه، ابواب اصلي و مدخل آن علم به شمار مي‌رود كه در اين برنامه مشتمل بر 58 باب است. شاخه‌ها نيز عناوين كلي مباحث هر باب را شامل مي‌شود و برگ‌ها نيز رابط‌هايي هستند كه با متون يك علم ارتباط ايجاد مي‌كنند؛ به بيان ديگر، برخي از عناوين هستند كه ما را به متن مي‌رسانند كه اصطلاحاً به آن «برگ» مي‌گوييم و برخي از عناوين هم هستند كه كلي‌ترند و برگ‌هاي بسياري بر آن‌ها استوارند و در اصطلاح آن‌ها را «شاخه» مي‌ناميم و شماري ديگر از عناوين هستند كه تعداد بسياري از شاخه‌ها را در خود دارند كه به آن‌ها «باب» مي‌گوييم كه در واقع، تنه اصلي درختواره فقه را تشكيل داده‌اند. در نهايت نيز به ريشه كه همان علم يا موضوع آن است‌، مي‌رسيم.

• به هنگام مشاهده و بررسي برنامه با اصطلاح ديگري به نام «مكمّل» بر مي‌خوريم. منظور از مكمّل چيست؟
اصطلاح ديگري كه در برنامه وجود دارد، «مكمّل» است. در توضيح اين اصطلاح بايد عرض كنم كه مباحث مندرج در يك علم بر دو دسته‌اند: دسته‌اي از مباحث، جزء مقومات آن علم به شمار مي‌روند و دسته ديگر، از مقارنات آن علم محسوب مي‌گردند؛ به عنوان مثال، به هنگام استخراج مطالب از متون مختلف فقهي علاوه بر فروعات گوناگون فقهي كه در واقع از مقومات علم فقه به شمار مي‌آيند، با مباحث ديگري همچون: مسائل رجالي، تاريخي، كلامي و يا ادبي مواجه مي‌شويم كه ارتباط مستقيمي با فقه ندارند؛ ولي در استنتاج‌هاي فقهي قابل استفاده‌اند. ما براي اين‌كه چيزي از متون فقهي را كنار نگذاشته باشيم، تمامي مطالب را به صورت نمايه‌ از متن كتب برنامه استخراج كرده‌ايم و مطالب اصلي را در قالب، باب، شاخه و برگ ارائه نموده‌ايم و نمايه‌هاي ديگر را كه قابليت ارائه در اين مشخصه‌ها را نداشته و جايگاهي در درختواره ندارند، به صورت «مكمّل» عرضه نموده‌ايم تا تمامي مطالب را حفظ كرده باشيم و محقق در صورت نياز، به مكمّل‌هاي بحث نيز مراجعه كند و پژوهش خويش را سامان‌دهي كند.

• آيا تا كنون نظام درختواره از سوي مراكز و مؤسسات فرهنگي و پژوهشي ديگر ارائه شده است؟ يا اين‌كه شيوه پژوهشي یاد شده، از نوآوري‌هاي اين مركز است؟
پيش‌تر در اصطلاح‌نامه‌ها و فرهنگ‌های گوناگون نمودارهايی تهيه شده است؛ اما تهيه اين نمودار به صورت درختی، از نوآوري‌های پژوهشگران و محققان مركز تحقيقات كامپيوتری علوم اسلامی است. ايده نخستين آن، از سوی‌ فاضل محترم جناب آقای بركتين بوده است كه به‌حق، می‌توان گفت اين روش نوين، تحول شگرفی در امر پژوهش و ايجاد ارتباط بين عناوين يك علم به وجود می‌آورد و در دنيای‌ رو به رشد كنونی در عرضه اطلاعات، امری بس ارزشمند به شمار می‌رود.
البته لازم است اين نكته مهم را يادآور شوم كه ميان اصطلاح‌نامه‌هايي كه از سوي برخي مؤسسات پژوهشي عرضه شده، با نظام درختواره كه در مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي ارائه گرديده، تفاوت‌هاي عديده و فرق‌هاي اساسي وجود دارد كه شرح و بيان آن خود مجالي مستقل مي‌طلبد و اميدواريم كه در شماره‌هاي آتي اين فصلنامه به طور مفصل به آن پرداخته شود.

• بعضي از عناوين موجود در درختواره فقه ارتباطي با متن پيدا نمي‌كند؟ دليل اين امر چيست؟
در مجموع، بيش از 26000 عنوان در درختواره فقه داريم كه برخي از آن‌ها به متن متصل نمي‌شود. علت اين امر اين است كه نسخه حاضر مبتني بر كتب قدماي پيش از شيخ طوسي(ره) است و كتب قدما نيز فروعات چنداني ندارد. در توضيح اين مطلب بايد بگويم كه در تهيه درختواره ما دو نوع ديدگاه داشتيم: يكي نگاه طريقي و ديگري نگاه استقلالي. ارائه فقه به صورت درختواره براي ما موضوعيت دارد و سعي داشته‌ايم كه مشخص كنيم كه جايگاه هر يك از عناوين فقهي كجا است تا محقق به‌راحتي به موضوع مورد نظر خود دست يابد. اين ترتيب و چينش منطقي به اساتيد و محققان كمك مي‌كند كه تدريس و تحقيق خويش را با نظم و ترتيب مطلوب‌تري ارائه كنند. اين مسأله‌اي است كه در نگاه استقلالي به درختواره مطرح است.
اما در نگاه طريقي و آلي به درختواره، علاوه بر اين‌كه خود نظام درختواره را ساخته‌ايم، اين درخت را به متن مرتبط با آن نيز مربوط كرده‌ايم. در اين نگاه، درخت واسطه‌اي براي بازيابي و استخراج مطالب موجود در متون برنامه به شمار مي‌رود و محقق به‌راحتي مي‌تواند ضمن دسترسي به جايگاه يك فرع فقهي، مباحث مندرج در ذيل آن را نيز كه از كتب متعدد استخراج شده، به طور يك‌جا مشاهده و بررسي نمايد.
بنابراين، در امر تهيه و تنظيم درختواره هر دو ديدگاه مطرح بوده است و اگر برخي از عناوين به متن مرتبط نشده‌اند، اشكالي به برنامه وارد نيست. در واقع، ما سعي كرده‌ايم تمام عناوين لازم را در نظر بگيريم و ان‌شاء‌الله در نسخه‌هاي آتي برنامه و افزوده شدن متون جديد به آن، اين جاهاي خالي نيز پُر خواهد شد و مواردي را كه اشاره كرديد، به طور چشمگيري تقليل خواهد يافت.

• درباره چگونگی فرمت گذاری اين برنامه و نيز نوع استخراج فهرست از درختواره، قدری توضيح دهيد.
تنوع در مباحث مندرج در عناوين نمودار و عناوين مكمل استخراجی از متن، ما را بر آن داشت تا با تنوع‌دهی در دامنه‌های اطلاعاتی و ايجاد علائم قراردادی، عناوين متون فقهی را با فرمت گذاری تخصصی ارزش‌دار نموده، فهرست‌های مختلفی را تهيه نماييم. فرمت‌های مندرج در عناوين درختواره به شرح ذيل می باشند: معانی و مرادات، واجبات و مستحبات، محرمات و مكروهات، حكم و آثار، احكام، شروط و اعتبارات، اقسام و انواع، و تنازعات.
اما فرمت‌های مندرج در عناوين مكمل عبارت‌اند از: معانی و مرادات، مباحث كتاب و سنت، مباحث اصولی، مباحث رجالی، مباحث تاريخی، مباحث ادبی، و ادله و آراء.
يكی ديگر از فهرست‌های استخراجی، فهرست اَعلام است. در نظام درختواره، تمام اسماي خاص كه در فهرست كليدواژه‌ها قرار دارند، استخراج شده و در قالب فهرستهايی همچون اَعلام: آيات، ادعيه، اشخاص، كتب، قواعد و براهين ، گروه‌ها و فرقه‌ها، و اماكن و ازمنه ارائه می‌گردند تا امكان دستيابی سريع به اين مفاهيم را برای كاربر فراهم آورند. بديهی است كه اين نوع فهرست، به محقق در هنگام پژوهش كمك شايانی می‌كند.

• بسياری از مطالب درختواره فقه به ارائه مسائل تخصصی فقه اختصاص دارد. آيا اصطلاح‌نامه و يا لغت‌نامه معتبری برای فهم بهتر واژگان و اصطلاحات در اين برنامه گنجانده شده است؟
توضيح اصطلاحات فقهی و اصولی بر اساس 6 مأخذ معتبر به همراه ارائه معانی واژگان بر اساس كتاب‌های لغت معتبری چون: لسان العرب، كتاب العين و مجمع البحرين، از امكاناتی است كه كاربر می‌تواند برای فهم بهتر واژگان و اصطلاحات از آنها بهره‌مند شود. اسامی اصطلاح‌نامه‌های موجود در برنامه عبارت‌اند از: الحدود و الحقائق (1 جلد)، المصطلحات الفقهيه (1 جلد)، القاموس الفقهی لغه و اصطلاحاً (1 جلد)، الاصطلاحات الفقهيه في الرسائل العمليه (1 جلد)، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهيه (1 جلد) و اصطلاحات الأصول (1 جلد).
گفتني است كه اگر چه در قسمت لغت‌نامه تغييراتی ايجاد نشده است، اما تهيه مدخل برای دستيابی به اصطلاحات فقهی و اصولی، از قابليت‌های جديدی است كه در اين برنامه به چشم می‌خورد. گفتنی است كه تعداد اصطلاحات موجود در اصطلاح‌نامه‌های برنامه، بيش از 6000 واژه می‌باشد.

• اطلاعات آماری اين برنامه چگونه است؟
آمار مربوط به عناوين و فهرست‌هاي موجود در نرم‌افزار درختواره فقه عبارت‌اند از: 58 عنوان باب فقهي و بيش از: 3600 برگ، 23000 شاخه، 26500 عنوان درختواره، 5200 مكمل، 6300 تكواژه، 2100 ريشه و 4900 نشاني.
قابل توجه است كه بالاترين سطح پيشرفت در درخت، 15 سطح است كه در در باب حج قرار دارد. در واقع، اين سطوح، محقق را تا آخرين مرحله پژوهش و دستيابي به مطلب مورد نظر همراهي مي‌كنند.

• گذشته از اطلاعات محتوايی، چه قابليت‌ها و امكاناتی را برای تسهيل امر تحقيق در متون برنامه برای كاربران در نظر گرفته‌ايد؟
اين برنامه با امكانات نوين پژوهشی و جديدترين روش‌های جستجو و تركيب، به پژوهندگان حوره فقه ارائه می‌گردد. همچنين دسته‌بندی دقيق و منطقی علم فقه همراه با نمايش ابواب كامل فقه (58 باب) به صورت درختی با قابليت مقايسه بين دو باب و نيز امكان جستجو و تحقيق در درختواره در سه محيط مستقل پژوهشی، از جمله امكانات پيشرفته اين برنامه به شمار می‌آيند.
محدود كردن دامنه جستجو، از ديگر توانمندي‌های اين برنامه است كه به دو طريق قابل دستيابی است: «دامنه كتابی» كه نتايج جستجو و يا نشاني‌های متصل به عناوين درختواره را به كتاب يا كتاب‌هاي خاص محدود می‌كند و يا «دامنه بابي» كه امكان محدود كردن ابواب برنامه را به مورد يا موارد دلخواه فراهم مي‌نمايد. ويژگي دامنه برنامه آن است كه بر كل درختواره حاكم است و در هر قسمت از برنامه كه به محدود كردن كتاب يا باب اقدام كنيد، در تمام بخش‌هاي برنامه اين محدوديت اعمال مي‌گردد.
همچنين نمايش درختواره فقه به سه صورت: ترتيب ابواب فقهی، ترتيب الفبايی و ترتيب بابي (در 5 باب كلي)، از ديگر قابليت‌های اين برنامه است كه هر كدام به گونه‌اي خاص روند پژوهش را تسهيل مي‌كند. جستجوی ساده و تركيبی در متن و فهرست كتب نيز از ديگر امكاناتی است كه در اين نرم‌افزار ارائه گرديده و پژوهشگر را در مسير تحقيق در متون، ابواب و فصول كتب برنامه ياري مي‌رساند.
يكی از ويژگی‌های منحصر به فرد برنامه، آن است كه اين نمودار قابل تطبيق بر كتب و متون متعدد از منابع موجود در علم شريف فقه است.

• معماری درختواره به چه صورت برنامه‌‌ريزی شده است؟
تهيه درختواره با محوريت يك علم همراه با معماری باز و بدون محدوديت است؛ به بيان روشن‌‌تر، اين درخت در تمام مراحل تحقيق باز بوده و اين قابليت را دارد كه در روند كار تكميل و يا اصلاح گردد.
به بيان ديگر، توجه به گستردگی مطالب و تنوع آنها از يك طرف، و عرضه نمودار در ساختاری متناسب و گويا و نيز ايجاد نظم منطقی بين شاخه‌های مختلف از طرف ديگر، ما را بر اين باور استوار ساخت كه ابتدا بنيان و شالوده درخت را به صورت كلی و در ساختاری كاملاً منطقی با تكيه بر متون تعيين شده و اساسی بنا نماييم؛ به طوری كه تمامی مباحث مطرح شده در آن علم، قابليت اتصال به بخشی از قسمت‌های اين درخت را داشته باشد. اين ساختار زيربنا و پايه درخت بوده و از قابليت پيشرفت و توسعه نيز برخوردار می‌باشد.

• درختواره فقه نسبت به برنامه‌هايی‌ كه به صورت معجم لفظی و يا موضوعی ارائه شده‌اند، مانند معجم فقهي و يا جامع فقه اهل بيت(ع)، چه ويژگي‌ها و يا برتری‌هايی دارد؟
در حقيقت، درختواره، مكمل معجم‌های موضوعی و لفظی است كه با ارائه امكانات بيشتر راه پژوهش را برای كاربر گسترده‌تر كرده است؛ البته بايد بگويم كه معجم‌های مذكور از قابليت‌های بسياری برخوردارند كه در طراحی درختواره از آنها استفاده لازم را برده‌ايم.
شايان ذكر است كه معجم‌های موضوعی به جهت بهره‌گيری از توانمندي‌های فراوان و دقت فوق العاده در تحليل متون، دارای هيچ نوع جايگزينی نمی‌باشند؛ اما با اين حال، از آنجا كه نظام درختی از يك ساختار كيفی با شكل‌دهی جديد بهره‌مند است، نه تنها هيچ گونه منافاتی با روش‌های تحليلی ديگر ندارد، بلكه می‌تواند با دميدن روح در كالبد معاجم، كارآيی آن‌ها را دو چندان سازد. در واقع، می‌توان گفت كه درختواره ارتقا دهنده روش‌های مختلف پژوهشی و تكميل كننده معاجم گوناگون است.
برنامه‌هايي چون معجم فقهي و جامع فقه اهل بيت(ع)، در واقع، يك پژوهش رايانه‌اي لفظي‌اند؛ اما برنامه درختواره،‌ تحليل متن است. تحليل متن، يكي از مراحل بازيابي اطلاعات است كه به روش‌هاي مختلفي چون استخراج: نمايه‌ها، كليدواژه‌ها، موضوعات و واژه‌هاي متن انجام مي‌شود. يكي ديگر از اين روش‌ها، نظام درختواره است كه ما در اين برنامه آن را ارائه نموده‌ايم. معاجم لفظي مثل جامع فقه اهل بيت(ع) يك برنامه لفظي با قابليت‌هاي پژوهش در حوزه الفاظ است؛ اما درختواره فقه به تحليل و پردازش منطقي فقه پرداخته و مباحث فقهي را به صورت طبقه‌بندي شده عرضه نموده است.
تفاوت اساسي درختواره با نسخه پژوهشي جامع فقه اهل بيت(ع) كه در دست تهيه است، اين است كه جامع فقه اهل بيت(ع) قواعد فقهي را در كتب فقه پيدا كرده و بين كتب و اين قواعد ارتباط ايجاد نموده و علاوه بر اين، ميان آيات الاحكام و متون فقهي نيز ارتباط ايجاد كرده است و در آن، كار تحليلي چنداني روي متون انجام نشده است؛ در حالي كه درختواره فقه ضمن تحليل دقيق متون فقهي، ويژگي‌هايي دارد كه به آن اشاره خواهيم كرديم.

• به نظر شما ويژگی‌های منحصر به فرد درختواره كدام‌اند؟
با توجه به تجربه‌های به دست آمده، نظام درختی ضمن بر طرف كردن كمبودهای موجود در ديگر شيوه‌های بهره‌گيری از نظام‌های عرضه اطلاعات، از قابليت‌های ديگری همچون ايجاد ارتباط بين دو يا چند شاخه در يك باب يا ابواب مختلف و نيز دسته‌بندی اطلاعات به گونه‌ای منطقی برخوردار است. در حقيقت، يك درختواره با انعطاف‌پذيری و سيال بودن خود می‌تواند محور تمام متون و منابع يك علم قرار گيرد؛ به گونه‌ای كه يك كاربر با جستجو در عناوين درختواره به‌راحتی مي‌تواند به مطلوب خود در تمام منابع اين نمودار نايل شود.

• سؤال ديگری كه به ذهن می‌رسد، اين است كه روند تهيه و توليد معجم‌های‌ لفظی‌ يا موضوعی بيشتر به طول می‌انجامد يا درختواره؟
در طراحی درختواره تا آنجا كه فكر ياری كرده و امكانات اجازه ‌داده است، تمامی ابعاد را در نظر گرفتيم تا نهايت استفاده را از زمان ببريم. در جواب سؤال شما بايد عرض كنم كه نه تنها در وقت، بلكه در مورد هزينه نيز تهيه درختواره بسيار با صرفه‌تر از معجم‌های موضوعی است.

• آيا مركز تصميم دارد شيوه درختواره را در ساير برنامه‌های خود نيز به اجرا بگذارد؟
با توجه به نتايج خوبی كه از تهيه و توليد درختواره فقه به دست آورده‌ايم، مركز بر آن است كه ديگر آثار خود را نيز به صورت درختواره توليد نمايد تا با اين كار تسهيلات بيشتری را به پژوهشگران علوم اسلامي ارائه نمايد.

• آيا نرم‌افزارهای ديگری نيز به صورت درختواره در دست توليد داريد؟
بله. درختواره اصول كه با محوريت كتاب كفايه الأصول مرحوم آخوند خراساني(ره) تهيه گردیده و با متون اصولي بسياري از جمله كتب اصولي حضرت امام خميني(س) متصل شده، از جمله اين نرم‌افزارها است.
همچنين مي‌توان به برنامه‌هاي ديگري همچون: درختواره كلام، درختواره سيره پيشوايان (تاريخ وسيره اهل بيت عليهم السلام) و درختواره غدير كه به جهت تنوع مطالب و مباحث عديده كتاب الغدير تهيه شده، اشاره كرد.

• يكي از مشكلاتي كه در درختواره فقه به نظر مي‌رسد، كم بودن متون فقهي آن است. در اين باره چاره‌اي انديشيده‌ايد؟
درختواره فقه، اوّلين نرم‌افزار مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي است كه بر اساس نظام درختي استوار گرديده است و در واقع، نخستين تجربه ما در اين زمينه است. به همين جهت، براي اين‌كه از اتقان و كارايي اين شيوه مطمئن شويم، كارمان را با تعداد محدودي از كتب آغاز كرديم تا با دقت و سرعت بيشتري بتوانيم اين شيوه نوين پژوهشي را ارزيابي كنيم. بحمد الله با توليد نرم‌افزار درختواره فقه به اهداف خود دست يافتيم و از اتقان و ارزش اين روش مطمئن شديم. ان ‌شاء الله در مراحل بعدي و نسخه‌هاي آتي، به توسعه محتوايي برنامه نيز خواهيم پرداخت.

• در برنامه درختواره فقه چه قابليت‌هاي پژوهشي به منظور تحقيق آسان و ثمربخش در نظر گرفته شده است؟
اين برنامه همچون ساير نرم‌افزارهاي نور از قابليت‌هاي عمومي پژوهش مانند: انتقال به يادداشت، ذخيره، چاپ، نمايه‌زني، حاشيه‌نويسي، رنگي كردن و علامت گذاري در متن برخوردار است؛ اما آنچه اين برنامه را از ديگر نرم‌افزارهاي مركز متمايز مي‌سازد، امكانات پژوهشي ديگري است كه در نوع خود قابل توجه و متناسب با بخش‌‌هاي گوناگون برنامه مي‌باشد. در اين فرصت، بنده به بيان مهم‌ترين اين موارد مي‌پردازم.
يكي از اين امكانات، عملكرد متفاوت گزينه «انتقال به يادداشت» در قسمت‌هاي مختلف برنامه است. اين قابليت، در هر از قسمت از برنامه، متناسب با امكانات همان قسمت عمل مي‌كند و محقق به‌آساني مي‌تواند به انتقال مطالب و عناوين دلخواه خويش به صفحه يادداشت مبادرت ورزد و آن گاه به ويرايش و دسته‌بندي متن انتقالي بپردازد.
قابليت ديگري كه كاربر را به‌راحتي به قسمت‌هاي مختلف برنامه انتقال مي‌دهد و او را با بخش‌هاي مرتبط با عنوان انتخابي متصل مي‌كند، «پژوهش فعال» است كه با كليك راست روي عنوان مورد نظر در معرض استفاده محقق قرار مي‌گيرد. به كمك اين امكان مفيد پژوهشگر متناسب با قسمتي كه در آن قرار گرفته، مي‌تواند به قسمت‌هايي چون: درختواره، فهرست درختواره، تركيب، فرهنگ اصطلاحات، فرهنگ لغات، جستجو، فهرست مكمل و يا به قسمت يادداشت انتقال يابد و روند پژوهش خود را در آن بخش دنبال نمايد. از اين رو،‌ چنانچه كاربر روي يكي از عناوين فهرست درختواره كليك راست كند، مي‌تواند به متن و يا مكمل مرتبط با آن دسترسي داشته باشد و يا در متن جاري برنامه به عنوان درختواره و مكمل‌هاي مربوط با متن فعال دست يابد. همچنين در صورت انتخاب يك مكمل مي‌تواند به عنوان درخت و يا متن مرتبط با آن انتقال پيدا كند.
«تركيب پيشنهادي» و تركيب اختياري، از ديگر امكانات پژوهشي نرم‌افزاردرختواره فقه است. قابليت تركيب پيشنهادي، به منظور تركيب عطفي تكواژه‌هاي عناوين درختواره و عناوين مكمل و يا الفاظ تشكيل دهنده عناوين درختواره و عناوين مكمل در نظر گرفته شده است. ويژگي بارز اين نوع تركيب آن است كه با انتخاب هر تكواژه و يا كلمه، برنامه به صورت پيشنهادي به كاربر اعلام مي‌كند كه عنوان انتخابي شما در صورت تركيب عطفي با چه عناويني داراي جواب خواهد بود؛ به عنوان مثال، اگر شما تكواژه «التمتع (في الحج)» را كه داراي 15 شاخه، 155 برگ و 28 مكمل است، انتخاب كنيد، برنامه فهرستي از عناويني را كه در صورت تركيب عطفي با تكواژه مزبور داراي جواب خواهند بود، ارائه مي‌كند كه در اين مثال، شامل 786 عنوان است. در ادامه، محقق با استفاده از گزينه‌اي به نام «انتقال» مي‌تواند به سه طريق به انجام تركيب عطفي مبادرت ورزد.
بديهي است كه اين مهم، مسير پژوهش‌هاي تركيبي در متون برنامه را تسهيل نموده و به طور چشمگيري بر سرعت تحقيق كاربر و دستيابي او به نتيجه مورد نظر مي‌افزايد.
اما در تركيب اختياري، محقق خود به انتخاب عناوين مورد نظر خويش مي‌پردازد و سپس به وسيله گزينه «تركيب» فرايند تركيب را دنبال مي‌كند و به پاسخ‌هاي تركيب در قالب شاخه و برگ، مسير درختواره و يا مكمل دست مي‌يابد.
امكان تحقيقاتي ديگر برنامه، امكان حفظ صفحات مرور شده با قابليت بازيابي مجدد است. به كمك اين امكان ارزشمند مي‌توانيد مسيرهاي طي شده در مسير درختواره را بازيابي كنيد و به‌راحتي به عنوان مورد نظر خود بازگشت كنيد و از روند تحقيق و سير پژوهش خويش در برنامه اطلاع يابيد.

• به نظر جنابعالي برنامه درختواره فقه تا چه ميزان مي‌تواند با كاربر يا پژوهشگر ارتباط علمي و تحقيقاتي ايجاد كند و آيا اين نوع از نظام پژوهشي به ما در جهت استنباط‌هاي فقهي و اجتهاد مسائل فقه كمك مي‌كند؟
البته براي تحقق چنين امري بايد كتاب‌هايي مختلفي در دسترس محقق باشد تا بتواند بر اساس آن‌ها فتوا بدهد يا موضوع خاصي را به نقد و نظر بكشاند. اين موضوع مي‌طلبد كه ما يك كتابخانه جامع فقهي را به كاربرانمان ارائه كنيم كه اين امكان نيز با توليد نرم‌افزارهايي چون «معجم فقهي» و يا «جامع فقه اهل بيت(ع)» فراهم آمده است. البته اشكال چنين برنامه‌هايي اين است كه پژوهش در آن‌ها از طريق جستجوي لفظي صورت مي‌گيرد و اگر چه كاربر را به‌آساني به مطالب مرتبط با موضوع مي‌رساند، ولي در عمل، با حجم انبوهي از پاسخ‌ها مواجه مي‌شود كه زمان بسياري از او مي‌گيرد تا پاسخ مرتبط و مورد نيازش را از ميان آن‌ها بيابد.
اما نظام درختواره اين ويژگي را دارا است كه در صورت غني شدن كتب برنامه در نسخه‌هاي آتي، اين امكان را به كاربران و فقه‌پژوهان عزيز مي‌دهد تا به با نظم و ترتيب خوبي به مطالب مورد نظر خويش دست يابند. در صورت اتصال تمام عناوين درختواره به متون فقهي قديم و جديد، اين آرزو محقق مي‌شود و از درختواره فقه مي‌توان به شكل مطلوبي در مسير استنباط احكام فقهي استفاده نمود. بديهي است در اين صورت، امر اجتهاد و استنباط فروعات فقهي با سرعت بيشتري سامان مي‌گيرد و نظام درختواره، بسيار بهتر از معاجم موضوعي و لفظي مورد استفاده محققان قرار خواهد گرفت. اميدواريم كه اين مهم به بركت توليد نسخه‌هاي آتي درختواره فقه، عملي گردد.

• در نسخه‌هاي آتي درختواره فقه، شاهد چه منابعي خواهيم بود؟
همان طور كه پيش از اين اشاره كردم، نسخه حاضر درختواره فقه، شامل كتاب‌هاي فقهي تا قبل از زمان شيخ طوسي(ره) است. در نسخه‌هاي آتي در نظر داريم كه به توفيق الهي، كتاب‌هاي شيخ طوسي(ره) و نيز علامه(ره) و ديگران را نيز به برنامه اضافه كنيم. البته در خصوص نسخه دوم برنامه بايد اضافه كنم، كار اتصال متون مورد نظر به درختواره را به اتمام رسانده‌ايم و در حال هماهنگ‌سازي آن‌ها هستيم كه در آينده نزديك آن را به برنامه مي‌افزاييم.

• آيا برنامه حاضر به صورت تحت وب هم ارائه شده تا كاربران اينترنت نيز از اين برنامه استفاده كنند؟
در حال حاضر، نسخه تحت وب اين برنامه وجود ندارد؛ اما نرم‌افزار درختواره فقه به گونه‌اي طراحي شده است كه مي‌توان آن را به‌سادگي و با انجام تغييرات اندك به صورت نسخه تحت وب نيز عرضه كرد كه اميدوارم به همت بخش شبكه مركز اين كار به انجام برسد.

• در پايان، اگر مطلبی داريد بفرماييد.
از فصلنامه وزين ره‌آورد نور كه اين فرصت را در اختيار ما قرار داد، تشكر می‌كنم و همين طور از تمام كسانی كه ما را در تهيه و توليد اين نرم‌افزار ارزنده ياری كردند، قدرداني مي‌نمايم. اميد است در آينده‌ای نه چندان دور بتوانيم با طراحی نرم‌افزارهای ديگر به صورت درختواره، خدمت شايسته‌ای را به محققان علوم اسلامی عرضه داريم.